Aoristus

Het Grieks heeft meer verleden tijden dan het imperfectum. Een daarvan is de aoristus (afgekort aor.). De aoristus is moeilijk naar het Nederlands te vertalen. Het geeft namelijk een ander aspect, maar niet echt een andere betekenis. Om toch het verschil tussen het imperfectum en de aoristus te kunnen vertalen, is de standaardvertaling van de aoristus als de v.t.t., dus hebben + voltooid deelwoord.

Tot nu toe hebben we gezien dat alle werkwoordsvormen (praesens, imperfectum, infinitivus, imperativus, medium, etc.) gevormd worden met dezelfde stam. Bij λύω is de stam λυ-, en bij ποιέω is de stam ποιε-. Deze stam noemen we de praesensstam, omdat je deze kunt vormen met de 1e persoon ev. van het praesens. De aoristus wordt gevormd met een andere stam dan de praesensstam, namelijk de aoristusstam. Deze kun je vormen met de 1e persoon ev. van de aoristus. Hiermee kunnen we de aoristus (een verleden tijd), een imperativus aoristus en een infinitivus aoristus vormen. Daarnaast zijn er zowel actieve als medium vormen. Er zijn vier verschillende mogelijkheden om de aoristusstam te vormen. Deze mogelijkheden hebben verder ook invloed op de uitgangen die erachter komen. De vier aoristi zijn:

  1. Sigmatische aoristus
  2. Pseudo-sigmatische aoristus
  3. Thematische aoristus
  4. Stamaoristus
In deze les wordt de sigmatische aoristus beschreven. In de volgende les komen de pseudo-sigmatische aoristus en de thematische aoristus aan bod. De stamaoristus komt later aan bod.

Sigmatische aoristus

De sigmatische aoristus is de ‘gewone’ aoristus. Tenzij je beter weet (geleerd in woordenlijst, aangegeven in woordenboek, etc.) vorm je de aoristus in het Grieks op deze manier. De aoristusstam van werkwoorden met een sigmatische aoristus wordt gevormd door achter de praesensstam een -σ- te plakken. Vandaar ook de naam sigmatische aoristus. Net als bij de praesensstam zijn er werkwoorden van het type λύω en ποιέω. Bij het type λύω wordt de -σ- achter de praesensstam geplakt, dit geeft de aoristusstam λυσ-. Bij het type ποιέω wordt de -σ- achter de praesensstam geplakt én wordt de stamklinker verlengd. De aoristusstam van ποιέω is dus ποιησ-. Daarnaast wordt, voor de indicativus vormen, het augment toegevoegd om aan te geven dat het om een verleden tijd gaat. Dit geeft respectievelijk de stammen ἔλυσα en ἐποίησα. Uitzonderingen op deze regel zijn: καλέω > aor. ἐκάλεσα δοκέω > aor. ἔδοξα En: ἐθέλω > aor. ἠθέλησα Het rijtje voor de uitgangen van de aoristus is: aoristus actief:              -α           -ας         -ε(ν)      -αμεν     -ατε        -αν aoristus medium:          -αμην     -ω          -ατο       -αμεθα   -ασθε     -αντο

sigmatische aoristus

λύω

ποιέω

actief

medium

actief

medium

infinitivus losgemaakt hebben zich losgemaakt hebben gedaan hebben
λῦσαι λύσασθαι ποιῆσαι ποιήσασθαι
indicativus ik heb me losgemaakt ik heb me losgemaakt ik heb gedaan

ik

ἔλυσα ἐλυσάμην ἐποίησα ἐποιησάμην

jij

ἔλυσας ἐλύσω ἐποίησας ἐποιήσω

hij/zij/het

ἔλυσε(ν) ἐλύσατο ἐποίησε(ν) ἐποιήσατο

wij

ἐλύσαμεν ἐλυσάμεθα ἐποιήσαμεν ἐποιησάμεθα

jullie

ἐλύσατε ἐλύσασθε ἐποιήσατε

ἐποιήσασθε

zij

ἔλυσαν ἐλύσαντο ἐποίησαν ἐποιήσαντο
imperativus heb losgemaakt! maak je los! heb gedaan!

jij

λῦσον λῦσαι ποίησον ποίησαι

jullie

λύσατε λύσασθε ποιήσατε ποιήσασθε

Stam op een medeklinker

De stam van een werkwoord eindigt vaak op een medeklinker. De combinatie van de σ van de -σ- met de eindmedeklinker van de werkwoordstam geeft de volgende veranderingen: medeklinker                     voorbeeld      stam           aoristus κ, γ, χ, ττ    + σ    > ξ          διώκω              διωκ-          ἐδίωξα τ, δ, θ, ζ      + σ    > σ          νομίζω             νομιδ-        ἐνόμισα       (τ, δ, θ, ζ verdwijnen) π, β, φ, πτ   + σ    > ψ         τύπτω              τυπ-            ἔτυψα

Pseudo-sigmatische aoristus

De werkwoorden waarvan de stam eindigt op de letters µ, λ, ν, ρ (de medeklinkers van molenaar), hebben geen sigmatische, maar een pseudo-sigmatische aoristus. Deze aoristus heeft dezelfde uitgangen als de sigmatische aoristus, maar de -σ- ontbreekt! De aoristusstam is vaak te herkennen aan de verlenging van de stam. Bijvoorbeeld: ἀγγέλλω      > ἤγγειλα            ik heb bericht φαίνω          > ἔφηνα               ik heb getoond νέμω            > ἔνειμα              ik heb toegedeeld αἴρω            > ρα                   ik heb opgetild Let op: de klanken -ει-, -ι- en -υ- kunnen niet verlengd worden, waardoor het verschil moeilijk te zien is! ἀποκτείνω   > ἀπέκτεινα     ik heb gedood κρίνω          > ἔκρινα          ik heb geoordeeld
pseudo-sigmatische aoristus
actief medium
infinitivus
ἀγγεῖλαι ἀγγείλασθαι
indicativus
ik ἤγγειλα ἠγγειλάμην
jij ἤγγειλας ἠγγείλω
hij/zij/het ἤγγειλε(ν) ἠγγείλατο
wij ἠγγείλαμεν ἠγγειλάμεθα
jullie ἠγγείλατε ἠγγείλασθε
zij ἤγγειλαν ἠγγείλαντο
imperativus
jij ἄγγειλον ἄγγειλαι
jullie ἀγγείλατε ἀγγείλασθε
    

De thematische aoristus

De meeste werkwoorden die geen sigmatische of pseudo-sigmatische aoristus hebben, hebben een thematische aoristus. Deze hebben een aoristusstam, die niet direct van de praesensstam is afgeleid. Deze aoristusstam moet dus geleerd worden, en wordt in woordenlijsten en het woordenboek gegeven. De vervoeging van het thematische aoristus gaat als die van het imperfectum van de praesensstam van het type λύω. Dit verklaart gelijk de naam: omdat in de vervoeging van λύω de themavocaal -ε-/-ο- optreedt, heet deze aoristussoort de thematische aoristus. Je kunt deze aoristusstammen dus alleen zien als je ze herkent, omdat je ze geleerd hebt. Voor de rest lijken ze namelijk ‘gewone’ werkwoorden van het type λύω te zijn, een vieze instinker Een voorbeeld is het werkwoord λαμβάνω ‘nemen’, met als aoristusstam λαβ-. Er zijn ook deponentia met een thematische aoristus, zoals γίγνομαι ‘worden’, met als aoristusstam γεν-.
Thematische aoristus
  λαμβάνω γίγνομαι  
  actief medium actief  
indicativus verleden λαβον λαβόμην γενόμην ik
λαβες λάβου γένου jij
λαβε(ν) λάβετο γένετο hij/zij/het
λάβομεν λαβόμεθα γενόμεθα wij
λάβετε λάβεσθε γένεσθε jullie
λαβον λάβοντο γένοντο zij
imperativus λαβέ λαβοῦ γενοῦ jij
λάβετε λάβεσθε γένεσθε jullie
infinitivus λαβεῖν λαβέσθαι γενέσθαι  
De volgende thematische aoristi worden bekend verondersteld: ἤγαγον, εἷλον, ᾐσθόμην, (ἀπ)έθανον, (ἀπ)ωλόμην, (ἀφ)ἱκόμην, ἔβαλον, ἐγενόμην, ἦλθον, ἑσπόμην, ηὗρον, ἠρόμην, ἔσχον, ὑπεσχόμην, ἔλαβον, εἶπον, ἔλιπον, ἔμαθον, εἶδον, ἔπαθον, ἐπιθόμην, ἔπιον, ἔπεσον, ἐπυθόμην, ἔτεκον, ἔτραπον, ἔτυχον, ἤνεγκον, ἔφυγον.  

Griekse uitspraak van de dag